Hoe werkt de gemeenteraad?
Voor wie meer wil weten over de rol van de raad in het bestuur van de gemeente
Raadsleden vertegenwoordigen de inwoners van de gemeente
De rechten van de gemeenteraad
Het recht van amendement
Het recht van motie
Het recht van informatie of vragenrecht
Het inlichtingenrecht
Het recht van interpellatie
Het recht van initiatief
Het recht van onderzoek of raadsenquête
De strategische raadsagenda
Rekenkamercommissie
De accountant
Voor wie meer wil weten over de rol van de raad in het bestuur van de gemeente
"Aan het hoofd van de gemeente staat de gemeenteraad" zegt artikel 125 van de Grondwet.
De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders besturen samen de gemeente. Ieder van deze twee bestuursorganden heeft zijn eigen rol en taken. Gemeenteraadsleden zijn inwoners van de gemeente en het raadslidmaatschap is een 'parttime functie'. Het is belangrijk dat raadsleden, als medebestuurder van een gemeente, goed bekend zijn met de gang van zaken in hun omgeving en daarom actief blijven deelnemen aan het sociale leven. Voor een goede voorbereiding en een goede uitvoering van de besluiten van de gemeenteraad benoemt iedere raad een aantal professionele bestuurders, de wethouders.
De burgemeester is voorzitter van de vergaderingen van de gemeenteraad. De burgemeester moet erop toezien dat er geen besluiten worden genomen die in strijd zijn met de nationale wetten.
Naar boven
Raadsleden vertegenwoordigen de inwoners van de gemeente
Er is een duidelijke rolverdeling tussen de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders. De raad neemt de bestuurlijke besluiten en het college bereidt de raadsbesluiten voor en voert ze uit. Wethouders zijn geen lid van de gemeenteraad, zij zijn de door de gemeenteraad benoemde uitvoerende bestuurders.
Toen de gemeenteraden werden ingesteld, werden zij vaak samengesteld uit de groep van de meest notabele inwoners van de gemeente. Aan het einde van de 19e eeuw gingen mensen op basis van gedeelde ideologie of maatschappijvisie samenwerken en ontstonden er politieke partijen. Er ontstonden fracties van personen die op basis van een programma met elkaar samenwerkten. In de loop van de tijd zijn de taken van de lokale overheid enorm toegenomen en de verantwoordelijkheden van het raadslidmaatschap dus ook. Maar het raadslidmaatschap is nog steeds een bijbaan, zij het ééntje die een flinke hoeveelheid tijd vraagt. Veel mensen denken dan ook dat het raadslidmaatschap vooral interessant is voor mensen in de tweede helft van hun carrière. Toch is er ook een belangrijke groep van jonge politici.
De vertegenwoordigers van de inwoners van de gemeente moeten zorg dragen voor een zo klein mogelijke afstand tussen de inwoners en het gemeentebestuur. Het is dus zaak voor raadsleden om een goed contact te hebben met de inwoners van de gemeente en de verschillende organisaties die er in de gemeente zijn. Raadsleden moeten weten wat er aan belangen en meningen leven in de gemeente om van daaruit richting te geven aan het door het college voor te bereiden beleid. Dit proces van richting geven wordt in het taalgebruik van de gemeenteraad ook wel 'kaderstelling' genoemd. Van de gemeenteraad wordt ook verwacht dat gecontroleerd wordt of de uitvoering van het beleid volgens de daarover gemaakte afspraken en daarvoor geldende bepalingen plaatsvindt of heeft plaatsgevonden. Om haar taken goed te kunnen uitvoeren heeft de gemeenteraad vanuit de wet een aantal instrumenten ter beschikking gekregen die ingezet worden om infomatie te verzamelen of de beleidsuitvoering bij te sturen en om deze te controleren.
Naar boven
De rechten van de gemeenteraad
Het recht van amendement
Een voorstel om een verandering aan te brengen in een gemeentelijk beleidsplan of een te nemen besluit heet een amendement. Raadsleden kunnen tijdens de raadsvergadering amendementen indienen en worden bij meerderheid van stemmen aangenomen. Als er geen meerderheid van de raad vóór stemt, wordt het amendement verworpen.
Het recht van motie
Een motie is een voorstel tot het doen van een uitspraak. Het kan gaan om het uitspreken van een wens of een verzoek. Een motie kan ook een voostel tot het uitspreken van instemming of afkeuring zijn. Een motie is geen concreet besluit waar een rechtsgevolg aan verbonden is, een motie heeft alleen een politieke betekenis. Burgemeester en wethouders zijn formeel niet aan een motie gebonden of tot uitvoering ervan verplicht. Als het college een door de raad vastgestelde motie naast zich neer legt kan dit aanleiding zijn voor een vertrouwensbreuk tussen raad en college.
Het recht van informatie of vragenrecht
Raadsleden hebben het wettelijke recht om mondelinge - en schriftelijke vragen te stellen over het door het college of de burgemeester gevoerde beleid. Elk raadslid kan bij het begin van de raadsvergadering aan het college van B&W mondeling vragen stellen over een onderwerp dat niet op de agenda staat. Hierdoor kan de raad snel reageren op actuele ontwikkelingen. Schriftelijke vragen aan het college zijn vooral geschikt voor zaken die wat betreft de beantwoording wat complexer of meer technisch zijn en die niet spoedeisend zijn.
Het inlichtingenrecht
Een lid van de raad kan bij het college schriftelijk om inlichtingen vragen over het door het college of de burgemeester gevoerde bestuur. Het college moet deze inlichtingen in de eerstvolgende raad mondeling of schriftelijk verstrekken.
Het recht van interpellatie
Ieder lid van de raad kan aan de gemeenteraad toestemming vragen om tijdens een raadsvergadering over een niet-geagendeerd onderwerp inlichtingen te vragen aan het college of de burgemeester. Het recht van interpellatie ligt in het verlengde van het vragenrecht.
Naar boven
Het recht van inititatief
Een raadslid heeft het recht om een voorstel te doen voor een (ontwerp)verordening of een (ontwerp)beslissing. De gemeenteraad neemt een voorstel voor een (ontwerp)verordening altijd in behandeling terwijl voor andere initiatiefvoorstelen een behandeling door de raad niet verplicht is. In dit laatste geval zal de gemeenteraad voorwaarden stellen aan het in behandelng nemen van dit soort van voorstellen.
Het recht van onderzoek of raadsenquête
Op voorstel van een lid van de gemeenteraad kan de raad een onderzoek instellen naar het door het college of de burgemeester gevoerde bestuur. Als de raad met dit verzoek instemt, wordt er een onderzoekscommissie ingesteld, bestaande uit tenminste drie raadsleden. Het houden van een raadsenquête is het zwaarste controlemiddel van de raad. Bij een raadsenquête zijn bestuurders en ambtenaren verplicht om aan het onderzoek mee te werken. Dit geldt ook voor betrokkenen die niet meer in functie zijn. De getuigen en deskundigen worden in een openbare zitting van de onderzoekscommissie gehoord.
Strategische raadsagenda
In de strategische raadsagenda is vastgelegd welke onderwerpen en thema's de raad binnen vier jaar aan wil pakken. Aan de samenstelling van deze agenda doen alle partijen mee. De raad is vanuit haar beleidsbepalende rol actief betrokken bij de concrete aanpak van de thema's.
Rekenkamercommissie
De onafhankelijke rekenkamercommissie, bestaande uit vijf raadsleden en twee externe deskundigen, doet één à twee keer per jaar diepgaand onderzoek naar hoe de gemeente plannen of projecten heeft aangepakt. Daarbij wordt vooral gekeken of dat op een doelmatige en efficiënte manier is gebeurd. Het doel is om lessen te trekken voor de toekomst.
De accountant
Jaarlijks brengt het college aan de raad verslag uit over de uitvoering van het gemeentelijk beleid. Onderdeel van de verslaglegging is het financiële verslag, ook wel de jaarrekening genoemd. De gemeenteraad geeft jaarlijks opdracht aan een accountant om de jaarrekening te controleren op:
- Geeft het verslag een waarheidsgetrouw beeld van de financiële gang van zaken van het voorgaande jaar en de stand van zaken aan het einde van het jaar?
- Zijn de uitgaven van de gemeente volgens vastgelegde besluiten gedaan?
- Maakt de manier waarop de financiële organisatie en het financieel beheer zijn ingericht het mogelijk om een waarheidsgetrouwe rekening te maken?
