Toespraak herdenking 4 mei Harderwijk (04-05-2018)

Op begraafplaats Oostergaarde zijn de Nederlandse oorlogsslachtoffers herdacht die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. En de Nederlanders die zijn omgekomen in oorlogssituaties en bij vredesoperaties na de Tweede Wereldoorlog. Burgemeester Harm-Jan van Schaik hield een toespraak tijdens deze Nationale Herdenking.

Hoe groot is mijn verzet?

10 augustus 1944. Salvo’s snerpen angstaanjagend tweemaal in de ochtend in Kamp Vught. Kogels beëindigen op wrede wijze het leven van de broers Theo en Herman Mooij uit Harderwijk. Theo wordt 24 jaar. Herman bereikt de leeftijd van slechts 21 jaar. Moedige plaatsgenoten die streden voor de vrijheid. Ónze vrijheid.

Geachte dames en heren, jongens en meisjes, aanwezigen,

Tweehonderdvijfentwintig duizend, dat is de schatting. Tweehonderdvijfentwintig duizend Nederlanders kwamen om als gevolg van oorlog, bezetting en vervolging tussen 1940 en 1945. Dat is vijfmaal het huidige aantal inwoners van de gemeente Harderwijk. En de bevrijding van Nederland kostte het leven aan vijftigduizend geallieerde militairen.

Vandaag – op 4 mei – herdenken wij al deze mensen die dood gingen ten gevolge van de Tweede Wereldoorlog. Tegelijkertijd denken wij aan de Nederlandse militairen die zijn overleden tijdens operaties, in Mali, Afghanistan en elders ter wereld. Wij noemen hun namen, kijken naar hun gezichten en vertellen de verhalen. Daarmee houden wij ze toch een beetje in leven en leren wij waarom wij hier staan.

Theo en Herman Mooij

Theo en Herman Mooij zijn hoofdverspreiders van de verzetskrant Trouw. Ook helpen zij onderduikers. In september 1943 wordt Herman opgepakt en in januari 1944 zijn broer Theo. Een half jaar later sterven zij voor het vuurpeloton, samen met nog eenentwintig verspreiders van de illegale krant Trouw. Onder hen ook de Harderwijker Pieter Fleurke. Theo en Herman laten hun ouders, vier broers en drie zussen achter. Wat een intens verdriet en wat een getoonde moed.

Rein Mooij

De strijd gaat door. Ook hun oudere broer Rein Mooij is actief in het verzet. Hij houdt voedselbonnen achter voor onderduikers, vervalst persoonsbewijzen en verspreidt illegale kranten en geschriften. Dit doet hij als lid van de Verzetsgroep Hierden-Hulshorst. Dat gaat lange tijd goed. Maar op 13 januari 1945 worden enkele leden van de Verzetsgroep gearresteerd. Rein zit op dat moment ondergedoken op de boerderij van Teunis Schuurkamp aan de Hagenweg in Hierden.

In de nacht van 13 op 14 januari doen de Duitsers een inval, waarbij Rein in zijn been wordt geschoten. Hij wordt overgebracht naar Krankenrevier Westerholt aan de Friese Gracht. Rein weet echter te ontsnappen en vlucht naar het Pius Ziekenhuis. Hier geven de nonnen hem een schuilplaats in de kelder. De Duitsers zoeken hem ook daar. Zelfs onder dwang van een pistool weigert de moeder overste om Rein te verraden. Uiteindelijk duikt hij onder in Leuvenum. Na de oorlog verhuist Rein naar Canada, samen met zijn vrouw Fia, die ook actief was in het verzet. Het echtpaar krijgt vier kinderen. Rond 2000 keren zij terug naar Harderwijk, waar zij later op hogere leeftijd overlijden. Rein en Fia liggen hier begraven vlakbij het monument.

Wat zou ik doen?

Wat zou ík doen? Dat vraag ik mij dan af. Zou ik in verzet komen als de situatie dat van mij vraagt? Zou ik in mijn hart de kracht en de moed voelen om op te staan en te strijden? Zou ik het lef hebben en de verantwoordelijkheid durven nemen om risico’s te nemen voor een ander? Met gevaar voor mijn eigen leven en voor het leven van mijn vrouw en kinderen? Het blijft goed om jezelf die vraag te stellen. Want ook in 2018 staan wij voor keuzes waarin moed of trouw gevraagd wordt. Vrijheid gaat samen met verdraagzaamheid. Het betekent dat ik mensen die anders denken, doen of handelen, nooit zomaar opzij mag zetten. Waar de onverdraagzaamheid groeit, nemen tegenstellingen toe. En waar tegenstellingen toenemen, ontstaan conflicten. En wat doe ik dan?

Mensen die achterbleven

Laten wij stilstaan bij hen die vielen en tegelijkertijd oprechte aandacht schenken aan degenen die hierdoor familie of vrienden moesten missen. Aandacht voor hen die achterbleven. Zij accepteerden de gevaren en liepen ook zelf gevaar. Soms met ingrijpende gevolgen. Zoals ook de ouders, broers en zussen van Theo en Herman. Ook zij streden voor onze vrijheid.

Gedenken is belangrijk

Vandaag, hier op deze plek, denken we aan mensen die hun leven gaven voor onze vrijheid, voor hen ver weg van huis. Ik noem de namen van vier willekeurige piloten:

  • de Canadees Lyle W. Hicks, 23 jaar;
  • de Nieuw-Zeelander Gordon D. Thomson, 22 jaar;
  • de Zuid-Afrikaan John F. Kinnery, 26 jaar;
  • de Engelsman James Hancock, Engels RAF, 31 jaar.

Was ik zo moedig om aan de andere kant van de wereld te bevrijden? Zij en vele anderen streden en lieten het leven. Zo jong nog. In een ver en vreemd land. Dankzij hen leven wij in vrijheid, tot op de dag van vandaag. Indrukwekkend, als je daar zo bij stilstaat. Hier liggen zij begraven, ver weg van huis. Daarom verdienen zij het dat wij hun namen noemen en blijven kijken naar hun gezichten. Op vele plekken in de wereld.

Want daardoor blijven wij ons bewust van onze vrijheid. Vanzelfsprekend? Nee, nooit!

Leven in vrijheid

Vrijheid – en de kwetsbaarheid van vrijheid – ervaren wij pas door daarbij stil te staan. Nu op 4 mei maar ook op alle dagen van het jaar! Vrijheid is strijd. Gun elkaar vrijheid. En geef de vrijheid door. Aan de mensen om ons heen. Aan de mensen die anders zijn en anders denken. En aan de generaties na ons.

Theo en Herman, ik beloof jullie verhaal te blijven vertellen. Vandaag en alle dagen die nog komen. Dank jullie wel.

Vraag of contact?

Bezoek ons stadhuis
Havendam 56, Harderwijk

Alle contactgegevens