Nationale dodenherdenking

Op begraafplaats Oostergaarde zijn de Nederlandse oorlogsslachtoffers herdacht die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. En de Nederlanders die zijn omgekomen in oorlogssituaties en bij vredesoperaties na de Tweede Wereldoorlog. Burgemeester Jeroen Joon hield een toespraak tijdens deze Nationale Herdenking.

Beste aanwezigen en kijkers thuis,

Vandaag staan we hier, in de stilte van de avond. Een stilte die we elk jaar opzoeken om eer te bewijzen aan hen die de hoogste prijs betaalden voor onze vrijheid. Maar dit jaar is de stilte anders. Ze is geladen met een opdracht.

We staan stil bij de dappere mannen en vrouwen die hun leven gaven voor onze vrijheid, maar we staan ook stil bij de betekenis van die vrijheid in de wereld van nu. Herdenken is dit jaar meer dan een eerbetoon; het is een manier om onze geschiedenis te leren begrijpen.

Dat is ook het thema van deze nationale herdenking: ‘De geschiedenis leren begrijpen’. Met als belangrijke ondertitel: ‘Luisteren naar een verdwijnende generatie’. Een thema dat, gezien de huidige wereldwijde gebeurtenissen, ontzettend actueel is. Want terwijl de generatie die de Tweede Wereldoorlog aan den lijve heeft meegemaakt, langzaam van ons heengaat, klinken de echo’s van die tijd luider dan in de tientallen jaren hiervoor het geval is geweest. 

Vandaar ook dat ik hier liever spreek over een opdracht: laten we luisteren naar de verhalen van een verdwijnende generatie, om de geschiedenis te leren begrijpen.
Die opdracht dwingt ons om niet alleen achterom te kijken naar wat is geweest, maar om vanuit die wetenschap de wereld van vandaag te zien. Om de huidige gebeurtenissen recht in de ogen te kijken en er niet onze schouders over op te halen. 

Als we praten over het begrijpen van de geschiedenis, dan begint dat vaak bij de persoonlijke verhalen. Verhalen die onze stad karakter geven. Vandaag deel ik hier met u het verhaal van een rechtvaardige en dappere Harderwijker: Hendrik van der Spoel. 

Hendrik was een man van principes, een opperwachtmeester die geloofde in saamhorigheid, trouw en dienstbaarheid. Hij was een rechtschapen mens: goed is goed en fout is fout; Hendrik kende geen grijs gebied.

Toen hij zijn vrouw Wijmpje leerde kennen, was Hendrik veldwachter en zijn standplaats was Harderwijk. Zij ontmoetten elkaar hier, in de Christelijk Gereformeerde Kerk. Ze trouwden in 1936 en gingen wonen aan de Kuipwal, aan de rand van de oude binnenstad.

Maar Hendrik kreeg een nieuwe functie. Hij werd gepromoveerd tot Opperwachtmeester bij de Marechaussee, met als standplaats Lopik. Een paar jaar voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog verhuisden hij en zijn vrouw daarnaartoe. In 1939 werd zoon Jan geboren en Hendrik en Wijmpje konden hun geluk niet op.

Toen brak de Tweede Wereldoorlog uit. Voor Hendrik was één ding duidelijk: hij bleef niet aan de zijlijn staan toekijken. In het diepste geheim verzorgde hij onderduikadressen voor mensen in nood. Zelfs zijn eigen vrouw, Wijmpje, wist niets van zijn gevaarlijke werk in het verzet.

Maar werken voor het verzet was gevaarlijk. Door een noodlottige samenloop van omstandigheden kwam zijn naam in handen van de bezetter. Samen met een aantal andere mensen uit Lopik werd hij op een ochtend gearresteerd en overgebracht naar de gevangenis in Utrecht voor verhoor.

In het najaar van 1944 - Hendrik zat toen nog vast - werd de Duitse officier Herbert Oehlschlägel doodgeschoten door leden van de Amsterdamse Knokploegen, een belangrijke verzetsorganisatie uit die tijd. De Duitsers besloten hard terug te slaan om de liquidatie te wreken. Er werd besloten om negenentwintig gevangenen te doden. Hendrik van der Spoel was 1 van hen. 

Op de vroege ochtend van 24 oktober 1944 werd Hendrik, samen met 28 andere verzetsstrijders, gefusilleerd op de Apollolaan in Amsterdam. Het was een brute vergelding voor een liquidatie door het verzet. De Duitsers staken nabijgelegen villa’s in brand om de aandacht te trekken en dwongen omwonenden om toe te kijken hoe de levens van deze 29 mannen werden beëindigd. 

Het moet afschuwelijk zijn geweest. Van dit soort verhalen lopen de rillingen over je rug. Maar het zijn ook precies deze verhalen, verhalen over moed en verzet, die niet vergeten mogen worden. 

Hendrik liet een jonge weduwe en hun inmiddels vijfjarige zoontje Jan achter. Zijn tweede zoon, Henk, werd pas maanden later geboren en zou zijn vader alleen maar kennen uit de verhalen. Na de oorlog keerde Wijmpje met haar kinderen terug naar haar geboorteplaats Harderwijk. Vandaag herdenken we Hendrik niet alleen als verzetsheld, maar ook als de echtgenoot van Wijmpje van der Spoel-Foppen, vader van Jan en Henk van der Spoel en trotse grootvader. Zijn fysieke afwezigheid bleef generaties lang voelbaar binnen de familie Van der Spoel.

Oudste zoon Jan van der Spoel overleed op 22 oktober 2024. Met zijn heengaan verloren we opnieuw een nog levende getuige; een stem uit de generatie die de gevolgen van de oorlog elke dag in hun leven meedroeg. Juist door vandaag hun namen te noemen en hun verhaal te delen, geven we gehoor aan de opdracht om te luisteren naar de verdwijnende generatie.

De geschiedenis begrijpen vraagt echter meer van ons dan alleen herinneren en verhalen delen. Het is een leerproces. De Holocaust-overlevende en schrijver Primo Levi liet ons een indringende waarschuwing na: "Het is gebeurd, dus het kan weer gebeuren." Dit zijn geen woorden om ons bang te maken, maar woorden om ons wakker te schudden. Ze herinneren ons eraan dat wreedheden zich kunnen herhalen als een samenleving haar geschiedenis negeert. 

We zien vandaag de dag hoe kennis over de Holocaust afneemt onder jongeren, en hoe ontkenning vaker voorkomt. Dat is een gevaarlijk signaal. Evenals de opkomst van fascisme, hier in Europa, maar ook in de Verenigde Staten en op andere plekken in de wereld.

De geschiedenis leert ons dat grote verschrikkingen vaak met kleine dingen beginnen. Het begint bij het wegzetten van mensen in ‘hokjes’. Het begint bij het normaliseren van taal die ontmenselijkt. Het begint daar waar we stoppen de ander als mens te zien, maar hem enkel nog zien als vertegenwoordiger van een groep waar we het niet mee eens zijn. 

Fascisme en ontmenselijking klimmen via een trap naar boven. Elke trede is een stukje acceptatie van iets dat voorheen ondenkbaar was. Vaak sluipt het er subtiel in. Via taal en kleine gebaren, in de politiek, de media en uiteindelijk in persoonlijke gesprekken. De opdracht aan ons is om onze kinderen te leren over de opkomst van deze krachten. We moeten erover spreken in het onderwijs, op school dus, maar zeker ook thuis aan de keukentafel. We moeten ze leren hoe essentieel het is om altijd de menselijkheid vast te houden.

Dat leidt tot de kernvraag van vanavond: wat doe jij op het moment dat die trap wordt beklommen? Zeg je dan iets, of blijf je stil? Durven wij de stem van de nuance te zijn, in een tijd waarin de hardste schreeuwers vaak het podium claimen?

Leren van de geschiedenis vraagt om reflectie op onszelf: hoe weerbaar zijn wij mentaal tegen de krachten van onverdraagzaamheid en haat? Wat als we gewoon menselijk zouden zijn? Het klinkt zo simpel, maar in een wereld die polariseert is het een krachtige daad van verzet. Het betekent dat we elkaars rechten en ruimte respecteren, ongeacht waar je vandaan komt, wie je liefhebt of wat je gelooft. Vrijheid is immers niet alleen iets van mij of jou; het is van ons samen. 

Hendrik van der Spoel vocht voor die vrijheid. Hij koos voor de menselijkheid boven zijn eigen veiligheid. Zijn afwezigheid was decennialang aanwezig in de familie Van der Spoel, maar zijn strijd voor rechtvaardigheid leeft voort in hun normen en waarden.

Hendriks kleinzoon, Remco van der Spoel, is vandaag bij ons. Hij heeft de verhalen van zijn opa, oma Wijmpje, oom Henk en vader Jan levend gehouden. En met ons gedeeld. Zo geven we hun lessen door aan de volgende generaties.

In de vroege ochtend van de executie op de Apollolaan liep de dichter Karel Grazell door de straat. Hij zag met afschuw wat daar gebeurde en legde zijn gevoel en de stilte vast in een gedicht. Dat gedicht herinnert ons aan het offer dat is gebracht voor de vrijheid waarin wij vandaag hier kunnen staan. Remco zal dit gedicht straks voordragen.

Beste mensen, laten we deze herdenking gebruiken om de geschiedenis niet alleen te kennen, maar ook te leren begrijpen. En laat ons de verhalen van vroeger blijven doorgeven aan elkaar en aan de generaties na ons. Laten we de waarschuwing van Primo Levi serieus nemen en elke dag opnieuw kiezen voor menselijkheid. 

Dan geef ik nu graag het woord aan Remco van der Spoel voor de voordracht van het gedicht.

Dank u wel.