Nationale dodenherdenking

Op begraafplaats Oostergaarde zijn de Nederlandse oorlogsslachtoffers herdacht die tijdens de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. En de Nederlanders die zijn omgekomen in oorlogssituaties en bij vredesoperaties na de Tweede Wereldoorlog. Burgemeester Harm-Jan van Schaik hield een toespraak tijdens deze Nationale Herdenking. 

Toespraak: Hoe kwetsbaar is vrijheid?

Iwan is 17 jaar. Begin maart vluchtte hij uit Oekraïne, samen met zijn moeder. Het werd er te gevaarlijk. Zijn vader werkt in een ziekenhuis. Hij moest achterblijven. Iwan en zijn moeder verblijven nu op het terrein van Sonnevanck in Harderwijk. Wanneer kunnen ze terug naar huis? Kúnnen ze terug?

Vandaag – op 4 mei – zijn we stil. We gedenken de mensen die zich hebben ingezet voor onze vrijheid. We herdenken degenen die hun leven hebben gegeven in vredesoperaties. En we staan stil bij de mensen die nog dagelijks de gevolgen ervaren van een gewapend conflict.

Hoe kwetsbaar is vrijheid? Nog maar drie maanden geleden woonde Iwan in zijn eigen huis in Oekraïne, samen met zijn vader en moeder. Iwan zat vol toekomstplannen. Hij zou examen doen. Maar ineens werd zijn toekomstbeeld heel anders. De bommen vielen en vluchten was de enige optie. Wat doet dat met je dromen en verwachtingen? En hoe is het om je vader te moeten achterlaten in een land in oorlog?

De grens tussen vrede en veiligheid is flinterdun. Vrijheid kan ineens in een heel ander perspectief komen te staan. Wat doet dat met een mens dat in de verdrukking raakt? Hoe voelt het als de bodem onder al je zekerheden wordt weggeslagen? Mensen die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt, weten wat het is als vijandige machten jouw vrijheid, zekerheden en dromen vertrappen. 

In mei 1940 lag Nijkerk in het frontgebied van de Grebbelinie. Om burgerslachtoffers te voorkomen werd de stad volledig geëvacueerd. Meer dan 8.000 Nijkerkers en zo’n 10.000 stuks vee gingen naar Harderwijk. De gemeente vaardigde een noodverordening uit en maakte lijsten met adressen waar de Nijkerkers zouden logeren. Ze werden ondergebracht in leegstaande huizen, hotels, kazernes en scholen. 3600 Nijkerkers verbleven bij mensen thuis. Het vee graasde op de gemeenteweiden. Om voedselgebrek te voorkomen kondigde de burgemeester een verkoopverbod af op de meeste levensmiddelen. Een week later keerden ze terug naar huis. Nederland was inmiddels bezet.

Wat doet het met een mens als de vrijheid van een ander wordt ontnomen? Hoe open staan wij voor hen, ook al lijken zij ogenschijnlijk niet op ons? Kunnen wij dan onze vrijheid delen, zelfs als we zélf worden bedreigd in onze vrijheid? Als we durven te delen, worden wij daar zelf ook rijkere mensen van. Het laat ons met nieuwe ogen kijken, naar de ander én naar onszelf. De Harderwijkers accepteerden dat hun buren uit Nijkerk hulp nodig hadden. Zoals ook nu mensen hun huizen openstellen voor vluchtelingen uit Oekraïne. Maar zijn we niet allemaal elkaars buren?

Vrijheid is kwetsbaar. Na de Tweede Wereldoorlog zijn Nederlandse militairen op vredesmissies uitgezonden naar landen als Libanon, Irak, Afghanistan en Mali. En niet te vergeten: het voormalige Joegoslavië. Gert Wildvank is kleinzoon van de verzetsman Jan Wildvank. In 1994 ging de toen 19-jarige Gert op uitzending naar Srebrenica. Met maar 200 man moesten ze de vluchtelingen beschermen en 200 vierkante kilometer gebied bewaken. Een onmogelijke opdracht met een vreselijke uitkomst. Een dag voordat Gert zou terugkeren naar Nederland, kwam hij als gijzelaar in Servische handen. Hij beleefde zijn 20e verjaardag in gevangenschap. Zeven dagen later werd hij vrijgelaten. Zijn verjaardag is nooit meer helemaal hetzelfde.

Gert zette zich in voor vrijheid en ondervond aan den lijve hoe kwetsbaar die vrijheid is. Zoiets laat littekens achter. Ik sprak laatst een 100-jarige inwoner. Hij had in het Jappenkamp gezeten en vertelde: ‘Elke dag herhaalt zich in mijn hoofd de ervaringen in dat kamp’. Dat maakte veel indruk op me.

Een oorlog blijft bij. Vele mensen in onze stad kunnen daarover meepraten. De vluchtelingen uit Oekraïne, onze veteranen en de mensen in het AZC. En misschien heeft iemand in je familie of jouw eigen buurman of buurvrouw de Tweede Wereldoorlog meegemaakt. Het is belangrijk dat we om hen heen staan. Dat we begrip hebben voor hun verhalen. En dat we met andere ogen naar hen kijken.

Hoe gaan wij om met mensen die anders zijn, anders denken en anders doen dan wij? Vrijheid bestaat bij de gratie van mensen die daaraan bijdragen. Dat hoeft niet in het groot. Ook in onze eigen omgeving kunnen we veel betekenen in het leven van een ander. Een luisterend oor, een schouderklopje of praktische hulp. Iedereen kan dat doen.

Vrijheid is kwetsbaar. 
In onze eigen levens en in die van anderen. In Oekraïne en Rusland. In Jemen en Afghanistan. En in Nederland. Geel blauw zijn de kleuren van Oekraïne. Geel blauw zijn ook de kleuren van Harderwijk. Op 4 mei staan we stil bij alle gevallenen, en speciaal bij de mensen die hun leven hebben gegeven voor onze vrijheid. Op 4 mei gedenken we in verbondenheid. Want vrijheid maken we samen. En vrijheid behouden we samen. Vandaag leg ik daarom een krans samen met Iwan, gevlucht uit de Oekraïne en nu inwoner van onze stad.